Democratie en verzet: onlosmakelijk verbonden

Thema

Tijdens de Multatuli-lezing in 2018 wordt ingegaan op het thema ‘Verzet, propaganda en beeldvorming’. Verzet betekent het bieden van tegenstand, weerstand, oppositie. Tegen wat of tegen wie? Bij ‘het verzet’ denken we aan de verzetsplegers tegen de Duitse bezetters tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit was verzet van de ‘gevestigde orde’ tegen ‘de bezetter’. Vindt vandaag de dag ook verzet plaats? En als dat zo is: verzet door wie tegen wat of wie? Verzet impliceert onderdrukking, vijandschap en orde. Denk je aan verzet, dan denk je aan belangentegenstelling. Wanneer er sprake is van enige mate van dominantie komt er mate van verzet op gang. Wanneer dominantie zich uit in onderdrukking, komt verzet op gang.

Wanneer is verzet gerechtvaardigd? En wie bepaalt wat rechtvaardig is? Is de democratische ordening van het Westen toepasbaar op andere landen? Is onze democratische waarde een blauwdruk voor de rest van de wereld? Verzet kan vanuit verschillende perspectieven beschouwd worden: vanuit burgers maar ook vanuit overheden, die zich op haar beurt verzet tegen ontwikkelingen in de samenleving, in het ‘belang van de samenleving’.

Centrale vraagstelling: Welke vorm van verzet draagt effectief bij aan de samenleving zoals wij die voor ogen hebben?
– Bij welke vorm van verzet is onze democratie gebaat?
– Wanneer richt verzet zich tegen de democratie?


Sprekers

Ben Schoenmaker

portret Ben Schoenmaker
Prof. dr. Ben Schoenmaker is directeur van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Tevens is hij bijzonder hoogleraar militaire geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Hij is gespecialiseerd in de 19e en 20e eeuwse militaire geschiedenis van Nederland. Hij heeft zich vooral verdiept in de relatie tussen maatschappij en krijgsmacht, zoals onder meer tot uitdrukking komt in zijn in 2009 verschenen dissertatie ‘Burgerzin en soldatengeest. De relatie tussen volk, leger en vloot 1832-1914’. Een van zijn andere onderzoeksterreinen is de Tweede Wereldoorlog, en dan met name de strijd op Nederlands grondgebied 1944-1945.

In zijn lezing ‘Verzet in historisch perspectief: het voorbeeld van WO2’ zal Ben Schoenmaker ingaan op de vraag hoe het verzet tegen de Duitse bezetter in de jaren 1940-1945 vorm kreeg. Welke “illegale” activiteiten ondernamen de verzetsmensen en hoe legitimeerden zij die.? Op welke historische voorbeelden konden zij teruggrijpen? En voor welke ethische dilemma’s kwam zij tijdens hun verzetswerk te staan? Behalve op deze vragen zal Ben Schoenmaker ingaan op de vraag welke rol het verzet, individuele verzetsmensen en het door hen gestelde voorbeeld in de naoorlogse maatschappij hebben gespeeld.

 

Eduard Nazarski
foto: Karen Veldkamp

foto: Karen Veldkamp

Eduard Nazarski (1953) is sinds begin 2006 directeur van Amnesty International Nederland. Na zijn studie culturele antropologie in Nijmegen was Nazarski werkzaam bij het Landelijk Steunpunt Vrijwilligerswerk. Daarna werkte hij zestien jaar bij Vluchtelingenwerk Nederland, waarvan de laatste zes jaar als directeur.

 

Diederik Samsom

portret Diederik Samsom
(oud-politicus, adviseur Energie en Duurzaamheid)

 

Simone Jacobs

Simone Jacobs
Simone Jacobs is directeur van Stichting Aletta. Als achternichtje van Aletta Jacobs, de eerste universitaire studente van Nederland, weet Simone Jacobs van het verzet tegen onrecht, tegen discriminatie, tegen ongelijkwaardigheid tussen de seksen, tegen de klassenmaatschappij. Zij schreef het boek ‘Palet van Verzet. Moedige vrouwen toen en nu’: een schets van veertien zeer dappere vrouwen die voor de troepen uit lopen.

Het boek is een weerslag van haar bevindingen over de bijzondere vrouwen die zij met fotograaf Chris van Houts interviewde en fotografeerde. Vijf vrouwen zijn verzetsvrouwen uit de Tweede Wereldoorlog: Selma Velleman (werkte samen met de Westerweelgroep), Joke Folmer (helper van piloten en Joden), Mia Lelivelt (verborg samen met vader Martin piloten en ontvluchte krijgsgevangenen), Betty Polak (echtgenoot Philip de Leeuw was hoofd van een knokploeg in Bilthoven) en Freddie Oversteegen (gewapend verzet, samen met zus Truus en Hannie Schaft). Negen moedige vrouwen van na de Tweede Wereldoorlog zijn Hedy d’Ancona (feministisch politicus), Shirin Musa (oprichter Femmes for Freedom tegen huwelijkse dwang), Iris Kenmil (kunstenares die de zwarte vrouw terug wil brengen in de annalen), Mariëlle van Uitert (oorlogsfotograaf die in Syrië is ontvoerd), Metje Blaak (voorvechter voor de rechten van de hoer), Farah Karimi (activist tegen de shah en de moellahs in Iran), Liesbeth Zegveld (mensenrechtadvocaat die de nabestaanden van ‘Srebrenica’ verdedigt), Tanja Ineke (voorzitter van het COC die zich inzet voor de rechten van de LHBTI-groep) en Ebru Umar (columniste die landarrest werd opgelegd in Turkije).

Simone Jacobs reflecteert op de lezingen van Ben Schoenmaker, Eduard Nazarski en Diederik Samsom.

Presentatie

Frénk van der Linden

frenk-van-der-lindenFrénk van der Linden (1957), freelance journalist, werkt voor de NTR-radio (Kunststof), KRO/NCRV-televisie (Brandpunt) en de Volkskrant. Hij publiceerde sinds eind jaren zeventig talloze interviews, reportages en documentaires. Hij was de afgelopen jaren regelmatig te gast in De Wereld Draait Door en het Mediaforum op Radio 1. Hij is initiatiefnemer en presentator van het jaarlijkse Grote Interviewgala in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Ook geeft hij masterclasses interviewtechniek op scholen en redacties van kranten, tijdschriften en radio/televisieprogramma’s.

Naast zijn journalistieke werk leidt Van der Linden debatten en congressen. Sinds kort organiseert hij zelf ook bijeenkomsten over maatschappelijke vraagstukken. Zo kruisten bijvoorbeeld neuroloog Dick Swaab en filosoof Daniel Dennett onder zijn leiding de degens over de vraag of de vrije wil bestaat.


programma Multatuli-lezing 2018

 

14.30 – 15.00 uur inloop en ontvangst Grote Kerk Breda
15.00 uur opening door Nico Geerts, Commandant Nederlandse Defensie Academie en voorzitter Stichting Multatuli Lezing Nederland
15.05 uur Paul Depla, burgemeester van Breda
15.20 – 15.50 uur Prof. Dr. Ben Schoenmaker –Verzet in historisch perspectief: het voorbeeld van WO2
15.50 – 16.00 uur intermezzo
16.00 – 16.20 uur Eduard Nazarski
16.20 – 16.40 uur Diederik Samsom
 16.40 – 17.00 uur pauze
17.00 – 17.15 uur uitreiking Multatuli-scriptieprijzen
17.15 – 17.45 uur panelgesprek met Simone Jacobs en sprekers. Aansluitend slotdebat.

Over Multatuli

multatuli-etsDe naam Multatuli, pseudoniem voor Eduard Douwes Dekker, is zowel in Nederland als in Vlaanderen een begrip. Zijn faam is niet alleen verbonden aan zijn literaire kwaliteiten die onder meer naar voren komen in zijn beroemdste werk ‘Max Havelaar’, maar vooral aan zijn markante persoonlijkheid en maatschappelijke stellingname.

Hoe voor de hand liggend was het dat een ambtenaar in koloniale dienst zich onttrok aan wat overal ter wereld ambtenaren in koloniale dienst deden: de politieke en economische belangen van het moederland behartigen? In zijn ‘Max Havelaar’ houdt Multatuli een pleidooi vóór mensenrechten en tégen onderdrukking en uitbuiting door de bestuurder, of dat nu een inlands hoofd of een Nederlandse bewindvoerder was.

Zijn literaire kwaliteiten en scherpe pen stelden hem in staat uitdrukking te geven aan zijn opvattingen. Dat werd hem niet in dank afgenomen. In Nederlands-Indië ervoer hij aan den lijve de ‘bedreiging’ die uitging van de confrontatie van twee volstrekt verschillende culturen. Zijn persoonlijke inzet en de consequenties daarvan rechtvaardigen de naam ‘Multatuli-lezing’ ten volle.