Democratie en verzet: onlosmakelijk verbonden

Thema

Tijdens deze tweeëntwintigste editie van de lezing werd ingegaan op de thema’s verzet, propaganda en beeldvorming.

Bij de term ‘verzet’ denken we al snel aan het verzet tegen de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar verzet is van alle tijden: het ontstaat wanneer een deel van de bevolking zich keert tegen de gevestigde orde. Dominantie leidt tot verzet; evolueert dominantie tot onderdrukking, dan wordt het verzet sterker.

In drie verschillende speeches kwamen bij deze Multatuli-lezing diverse vormen van verzet aan bod. Vormen van verzet die bijdragen aan een rechtvaardige, vrije en democratische samenleving, maar ook vormen die deze samenleving bedreigen.

Wanneer is verzet gerechtvaardigd? Wie bepaalt dat? En hoe ziet verzet er anno 2018 uit — in Nederland, maar ook daarbuiten?


Sprekers

Ben Schoenmaker

portret Ben Schoenmaker
Prof. dr. Ben Schoenmaker is directeur van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie. Tevens is hij bijzonder hoogleraar militaire geschiedenis aan de Universiteit Leiden. Hij is gespecialiseerd in de 19e en 20e eeuwse militaire geschiedenis van Nederland. Hij heeft zich vooral verdiept in de relatie tussen maatschappij en krijgsmacht, zoals onder meer tot uitdrukking komt in zijn in 2009 verschenen dissertatie ‘Burgerzin en soldatengeest. De relatie tussen volk, leger en vloot 1832-1914’. Een van zijn andere onderzoeksterreinen is de Tweede Wereldoorlog, en dan met name de strijd op Nederlands grondgebied 1944-1945.

In zijn lezing ‘Verzet in historisch perspectief: het voorbeeld van WO2’ ging Ben Schoenmaker in op de vraag hoe het verzet tegen de Duitse bezetter in de jaren 1940-1945 vorm kreeg. Welke “illegale” activiteiten ondernamen de verzetsmensen en hoe legitimeerden zij die.? Op welke historische voorbeelden konden zij teruggrijpen? En voor welke ethische dilemma’s kwam zij tijdens hun verzetswerk te staan? Behalve op deze vragen ging Ben Schoenmaker in op de vraag welke rol het verzet, individuele verzetsmensen en het door hen gestelde voorbeeld in de naoorlogse maatschappij hebben gespeeld.

 

Eduard Nazarski
foto: Karen Veldkamp

foto: Karen Veldkamp

Eduard Nazarski (1953) is sinds begin 2006 directeur van Amnesty International Nederland. Na zijn studie culturele antropologie in Nijmegen was Nazarski werkzaam bij het Landelijk Steunpunt Vrijwilligerswerk. Daarna werkte hij zestien jaar bij Vluchtelingenwerk Nederland, waarvan de laatste zes jaar als directeur. Hij houdt zeer geregeld lezingen en schrijft columns. Hij is coauteur van Mensenrechten (2017), een boek dat beschrijft hoe verantwoordelijkheid, principes en gevoel samengaan in de bescherming van fundamentele rechten. Hij voert overleg met onder meer ministeries en plaatselijke overheden, politici, bedrijven, sportorganisaties, academische instellingen en goede doelenorganisaties. Hij maakte reizen naar vluchtelingenkampen, sloppenwijken, crisisgebieden, internationale conferenties. Zijn bijzondere interesses zijn civil society, activisme, maatschappelijke verantwoordelijkheid, migratie en vluchtelingen.

In zijn bijdrage ‘Verzet tegen onrecht en onverschilligheid: de noodzaak van mensenrechten’ ging hij in op de ‘verzetsrol’ van mensenrechtenorganisaties. Die organisaties baseren zich op beginselen die regeringen wereldwijd hebben geaccepteerd, zoals in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Maar veel overheden plegen aanslagen op de rechtsstaat en bedreigen de verdedigers daarvan. Ook in landen van de Europese Unie, waaronder Hongarije en Polen, worden onafhankelijke organisaties nu steeds meer tot verweer gedwongen.

Lees hier de bijdrage van Eduard Nazarski aan de Multatuli-lezing nog eens terug.

 

Diederik Samsom

portret Diederik Samsom
(oud-politicus, adviseur Energie en Duurzaamheid)

Diederik Samsom was de politieke leider van de PvdA in de periode 2012-2017. Eerder was hij campagneleider bij Greenpeace en directeur van een ‘groen’ energiebedrijf. In 2003 stapte hij over naar de politiek. Met Dijsselbloem en Depla was hij een van de drie ‘rode’ ingenieurs in de fractie. Als Kamerlid was hij woordvoerder Duurzaamheid en later Asielbeleid. Nadat hij begin 2012 via een interne verkiezing Job Cohen was opgevolgd, leidde hij zijn partij naar nieuwe regeringsdeelname in het kabinet-Rutte II. Werkte goed samen met premier Rutte en droeg sterk bij aan veel beleidsresultaten van dat kabinet, maar kon neergang van zijn partij niet keren. Nadat hij eind 2016 de strijd om het lijsttrekkerschap van Lodewijk Asscher had verloren, verliet hij de politiek om als zelfstandig adviseur op energiegebied aan de slag te gaan. Momenteel heeft hij als adviseur en commissaris bij het staatsenergiebedrijf EBN de opdracht voor 2030 twee miljoen huizen van het gasnet te halen en onderhandelaar te zijn voor het Nederlandse klimaatakkoord.

Van actievoerder tot politicus en weer terug: Samsom ging aan de hand van zijn eigen levensverhaal in op de samenhang tussen verzet en democratie in onze moderne samenleving. Wanneer is verzet nodig, op welke manier kan het de democratische rechtstaat ten goede aanvullen en waar liggen de valkuilen?

Simone Jacobs

Simone Jacobs
Simone Jacobs is directeur van Stichting Aletta. Als achternichtje van Aletta Jacobs, de eerste universitaire studente van Nederland, weet Simone Jacobs van het verzet tegen onrecht, tegen discriminatie, tegen ongelijkwaardigheid tussen de seksen, tegen de klassenmaatschappij. Zij schreef het boek ‘Palet van Verzet. Moedige vrouwen toen en nu’: een schets van veertien zeer dappere vrouwen die voor de troepen uit lopen.

Het boek is een weerslag van haar bevindingen over de bijzondere vrouwen die zij met fotograaf Chris van Houts interviewde en fotografeerde. Vijf vrouwen zijn verzetsvrouwen uit de Tweede Wereldoorlog: Selma Velleman (werkte samen met de Westerweelgroep), Joke Folmer (helper van piloten en Joden), Mia Lelivelt (verborg samen met vader Martin piloten en ontvluchte krijgsgevangenen), Betty Polak (echtgenoot Philip de Leeuw was hoofd van een knokploeg in Bilthoven) en Freddie Oversteegen (gewapend verzet, samen met zus Truus en Hannie Schaft). Negen moedige vrouwen van na de Tweede Wereldoorlog zijn Hedy d’Ancona (feministisch politicus), Shirin Musa (oprichter Femmes for Freedom tegen huwelijkse dwang), Iris Kenmil (kunstenares die de zwarte vrouw terug wil brengen in de annalen), Mariëlle van Uitert (oorlogsfotograaf die in Syrië is ontvoerd), Metje Blaak (voorvechter voor de rechten van de hoer), Farah Karimi (activist tegen de shah en de moellahs in Iran), Liesbeth Zegveld (mensenrechtadvocaat die de nabestaanden van ‘Srebrenica’ verdedigt), Tanja Ineke (voorzitter van het COC die zich inzet voor de rechten van de LHBTI-groep) en Ebru Umar (columniste die landarrest werd opgelegd in Turkije).

Simone Jacobs reflecteerde op de lezingen van Ben Schoenmaker, Eduard Nazarski en Diederik Samsom.

Presentatie

Frénk van der Linden

frenk-van-der-lindenFrénk van der Linden (1957), freelance journalist, werkt voor de NTR-radio (Kunststof), KRO/NCRV-televisie (Brandpunt) en de Volkskrant. Hij publiceerde sinds eind jaren zeventig talloze interviews, reportages en documentaires. Hij was de afgelopen jaren regelmatig te gast in De Wereld Draait Door en het Mediaforum op Radio 1. Hij is initiatiefnemer en presentator van het jaarlijkse Grote Interviewgala in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Ook geeft hij masterclasses interviewtechniek op scholen en redacties van kranten, tijdschriften en radio/televisieprogramma’s.

Naast zijn journalistieke werk leidt Van der Linden debatten en congressen. Sinds kort organiseert hij zelf ook bijeenkomsten over maatschappelijke vraagstukken. Zo kruisten bijvoorbeeld neuroloog Dick Swaab en filosoof Daniel Dennett onder zijn leiding de degens over de vraag of de vrije wil bestaat.


programma Multatuli-lezing 2018

 

15.00 uur opening door Nico Geerts, Commandant Nederlandse Defensie Academie en voorzitter Stichting Multatuli Lezing Nederland
15.05 uur Paul Depla, burgemeester van Breda
15.20 – 15.50 uur Prof. Dr. Ben Schoenmaker –Verzet in historisch perspectief: het voorbeeld van WO2
15.50 uur Intermezzo – door Jochem Lange en Rogier Sasse
115.55 – 16.15 uur Eduard Nazarski – Verzet tegen onrecht en onverschilligheid: de noodzaak van mensenrechten
16.15 uur Intermezzo – door Jochem Lange en Rogier Sasse
16.20 – 16.40 uur Diederik Samsom – Van actievoerder tot politicus en weer terug
16.40 – 17.00 uur Pauze
 17.00 – 17.15 uur Uitreiking Multatuli Scriptieprijs
17.15 – 17.45 uur Panelgesprek met Simone Jacobs en sprekers.

Over Multatuli

multatuli-etsDe naam Multatuli, pseudoniem voor Eduard Douwes Dekker, is zowel in Nederland als in Vlaanderen een begrip. Zijn faam is niet alleen verbonden aan zijn literaire kwaliteiten die onder meer naar voren komen in zijn beroemdste werk ‘Max Havelaar’, maar vooral aan zijn markante persoonlijkheid en maatschappelijke stellingname.

Hoe voor de hand liggend was het dat een ambtenaar in koloniale dienst zich onttrok aan wat overal ter wereld ambtenaren in koloniale dienst deden: de politieke en economische belangen van het moederland behartigen? In zijn ‘Max Havelaar’ houdt Multatuli een pleidooi vóór mensenrechten en tégen onderdrukking en uitbuiting door de bestuurder, of dat nu een inlands hoofd of een Nederlandse bewindvoerder was.

Zijn literaire kwaliteiten en scherpe pen stelden hem in staat uitdrukking te geven aan zijn opvattingen. Dat werd hem niet in dank afgenomen. In Nederlands-Indië ervoer hij aan den lijve de ‘bedreiging’ die uitging van de confrontatie van twee volstrekt verschillende culturen. Zijn persoonlijke inzet en de consequenties daarvan rechtvaardigen de naam ‘Multatuli-lezing’ ten volle.