de 20e Multatuli-lezing


Thema

Democratie , de ‘staatsvorm waarin (een vertegenwoordiging van) het volk de hoogste macht heeft en een overwegende invloed op regeringsbeleid’, soms met enige ironie ook wel de minst slechte staatsvorm onder alle falende staatsvormen genoemd, staat anno 2016 onder grote druk. Onder invloed van o.a. ‘nieuwe’ en zeer laagdrempelige communicatiemiddelen als Twitter, Instagram, het internet etc. zijn de oorspronkelijke verhoudingen tussen volksvertegenwoordigingen, regering en bevolking ingrijpend veranderd en in toenemende mate een platform voor onderbuikgevoel en boosheid op gevestigde structuren. De zoektocht naar meer passende vormen is van groot belang teneinde de kern van het systeem, betrokkenheid van zoveel mogelijk ‘stakeholders’ in de ontwikkeling van samenlevingen, zinvol inhoud te blijven geven.

Een bijzondere en uitermate krachtige invloed op dit systeem vormen supranationale krachten als multinationale bedrijven en financiële instellingen. Met hun geperfectioneerde wereldwijde en gesloten communicatiesystemen vormen zij een ‘bovenwereld’ die nauwelijks beïnvloedbaar lijkt te zijn voor ‘traditionele’ regulerende (egaliserende) tegenkrachten die volksvertegenwoordigingen zouden moeten kunnen zijn. Economische en financiële belangen en organisaties hebben geleidelijk het primaat van de politiek (volksvertegenwoordiging) overgenomen en lijken een eigen bestaan en belang te leiden en vertegenwoordigen. De wereldwijde financiële en economische crises leek zich volledig buiten het zicht van de politiek te hebben voltrokken. Nagenoeg buiten de invloed van democratische controle, creëerden banken, financiële instellingen en multinationale bedrijven hun eigen Internationale wereld van winstmaximalisatie. Door middel van onverantwoorde financiële producten, duistere praktijken en flitskapitaal is een eigen universum ontstaan waarop de nationale politiek (de volksvertegenwoordiging) nauwelijks vat lijkt te krijgen. De gevolgen, grote financiële en economische crises, enorme schuldenlasten en maatschappelijk onverantwoorde ongelijke verhoudingen, moeten vervolgens door grote offers van velen die daarop op geen enkele wijze invloed hadden , worden opgebracht. Tijd voor grote verandering zou je denken.


Sprekers

Alex Brenninkmeijer

Oud Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer (Amsterdam, 1951) is sinds 2014 lid van de Europese Rekenkamer in Luxemburg. Ook is hij is sinds juli 2014 aan de Universiteit Utrecht faculteitshoogleraar Institutionele aspecten van de rechtsstaat, hij is verder hoofdredacteur van het Handboek mediation en voorzitter van de Raad van Toezicht van de Stichting Democratie en Media (o.a. de Volkskrant, Trouw, AD en het Parool, NRC, De Correspondent en andere vernieuwende media initiatieven). Hiervoor was hij twintig jaar rechter, raadsheer en vicepresident in de bestuursrechtspraak en is hij verbonden geweest aan de Universiteiten van Groningen, Nijmegen, Tilburg, Amsterdam en Leiden. Hij is specialist in de verhouding overheid en burger en het oplossen van conflicten en tegenstellingen die in het klein en het groot kunnen spelen. Recent was hij voorzitter van de evaluatie- en adviescommissie bestuurlijk stelsel van de gemeente Amsterdam.

Tijdens zijn lezing ‘Nationale oplossingen voor globale problemen?’ sprak hij over het publieke debat dat in Nederland en in Europa steeds nationalistischer wordt. Terwijl Nederland en de andere Europese lidstaten steeds meer onder druk komen te staan. Zij blijken steeds minder in staat om adequate nationale oplossingen te vinden voor de instabiliteit van ons financiële stelsel en ons bankenstelsel, de migratie en de globalisering van handels- en goederenstromen. Blijven de nationale democratieën nog wel functioneren? En zo niet, wat zijn alternatieven voor die nationale democratie?

 

Marike Stellinga

(econoom en journalist)

Marike Stellinga (Leerdam, 1972) is econoom en journalist. Ze was tot november 2016 vier jaar adjunct-hoofdredacteur van NRC en medeverantwoordelijk voor het maken van NRC Handelsblad, NRC Next en NRC.nl. Op zaterdag schrijft ze sinds bijna vijf jaar een column over politiek en economie in het economiekatern. Vanaf november gaat ze weer volledig schrijven over onderwerpen op het snijvlak van politiek en economie.

Eerder al werkte ze als redacteur economie bij NRC, daarvoor elf jaar voor het tijdschrift Elsevier, onder andere als chef economie. Zij schrijft over financiële, politieke en sociale economie, overheidsfinanciën, de arbeidsmarkt en economisch-sociologische onderwerpen. Stellinga studeerde Internationale Financiële Economie aan de Universiteit van Amsterdam en voltooide in 2008 een summerschool aan de London School of Economics. In 2010 won zij de Citi Journalistic Excellence Award voor een artikel over de week waarin de financiële crisis Nederland trof. Een jaar eerder verscheen een boek van haar hand over ‘de mythe van het glazen plafond’ en andere clichés over werkende vrouwen. Stellinga verschijnt regelmatig in talkshows als De Wereld Draait Door en Pauw.

Te vaak wordt de financiële sector afgeschilderd als een natuurkracht die ons overkomt. Geld stroomt de wereld over via financiële producten, constructies en markten die niemand begrijpt, zelfs de meeste mensen in de financiële sector zelf niet, zo is het verhaal. Dat geld kent geen grenzen en is machtiger dan nationale regeringen. Dat geld creëert zeepbellen en crises en laat ons burgers achter met de rekening. Dat is althans het beeld.

In haar lezing ‘Groot geld en democratie: wij zijn de baas’ rekende Marike Stellinga af met dat idee. Burgers en regeringen hebben meer macht dan ze denken. Hoe zij zich opstellen maakt enorm uit voor hoe gevaarlijk en destructief de financiële sector kan zijn voor een individu en voor een land. Maar dan moeten ze zich er wel in verdiepen, niet achter elke goede deal aanlopen en de goede kanten van de financiële sector van de slechte onderscheiden.

Co-referenten

Eric Smit

(hoofdredacteur Follw the Money, voormalig professioneel squasher)
Auteur van de geruchtmakende bestsellers ‘De broncode’ en ‘Nina, de onweerstaanbare opkomst van een powerlady’. Een geboren verteller met een rijke bron aan anekdotiek uit de journalistieke loopgraven. Tegenwoordig actief als pionierende ondernemer achter Follow the Money, het eerste onafhankelijke platform voor onderzoeksjournalistiek in Nederland.

Kunnen journalisten ook ondernemer zijn? Zijn die lui die vrijwel niets anders doen dan negatieve zaken belichten in staat om uit het niets iets op te bouwen, tegenslagen te doorstaan, mensen te motiveren en te enthousiasmeren? Smit wel. Het gaat allemaal met het nodige vallen en opstaan gepaard, maar het zit in hem. De receptuur die hij gebruikt is even simpel als werkzaam en bevat slechts enkele ingrediënten: een brandende liefde voor zijn vak, de journalistiek en veel durf en doorzettingsvermogen. Het zijn precies de elementen die hem ook als journalist deden onderscheiden. Diep graven, onderwerpen aanpakken waar anderen voor terug deinzen en de rug recht houden wanneer zich dreigende situaties voordoen.

Nadat Smit zijn studie economie aan de VU in Amsterdam afrondde en zijn loopbaan van professionele squasher beëindigde, werkte hij in 1998 kortstondig voor een internetbedrijf om in 1999 het bedrijfsleven te verruilen voor de journalistiek en bij het zakenblad Quote aan de slag te gaan. In 2010 startte hij Follow the Money. Smit kan gepassioneerd vertellen over de reis die hij met team FTM maakt en hoe hij pionierend bezig is om een merk in de journalistiek op te bouwen.

Marleen Janssen Groesbeek

(lector Sustainable Finance and Accounting aan Avans Hogeschool)
marleen-janssen-groesbeek205
Janssen Groesbeek studeerde Economische Wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Ze begon haar professionele loopbaan als financieel-economisch journalist bij Het Financieele Dagblad waar ze, met een onderbreking van drie jaar, bijna achttien jaar werkte. In die periode schreef ze haar eerste boek Maatschappelijk Ondernemen. In 2010 maakte Marleen de overstap naar de belangenbehartiger van institutionele beleggers Eumedion. Als beleidsadviseur hield ze zich bezig met verantwoord en duurzaam beleggen. In 2013 werd ze Sustainability Manager Engagement & Learning bij Koninklijke DSM. Ze maakt deel uit van de klankbordgroep Gedrag & Ethiek bij NBA, de beroepsorganisatie van accountants. Janssen Groesbeek is al meer dan twintig jaar specialist op het gebied van duurzaam ondernemen. regelmatig publiceert zij boeken en artikelen over duurzaamheid. Zij legt zich toe op duurzaam en ethisch beleggen en duurzame verslaggeving. Financiën en het afleggen van verantwoording moeten duurzaam ondernemen mainstream maken. Onderzoek is nodig om feiten en mythes van elkaar te onderscheiden.

In 2011 heeft Janssen Groesbeek onderzoek gedaan naar de staat van duurzaamheid in de financiële sector onder de titel Terug naar een Duurzame Toekomst. Hieruit bleek dat de financiële industrie een toonaangevende rol moet spelen om te zorgen dat toekomstige generaties een vergelijkbare welvaart kunnen genieten als de huidige dat doet. Belangrijk is dat de verschillende financiële spelers het duurzame bedrijfsleven van kort en lang kapitaal voorzien. Financiële instellingen hebben daarbij de hulp nodig van boekhouders en accountants die duurzaamheid waarderen.

Presentatie

Frenk van der Linden

frenk-van-der-lindenFrénk van der Linden (58), freelance journalist, werkt voor de NTR-radio (Kunststof), KRO/NCRV-televisie (Brandpunt) en de Volkskrant. Hij publiceerde sinds eind jaren zeventig talloze interviews, reportages en documentaires. Hij was de afgelopen jaren regelmatig te gast in De Wereld Draait Door en het Mediaforum op Radio 1. Hij is initiatiefnemer en presentator van het jaarlijkse Grote Interviewgala in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Ook geeft hij masterclasses interviewtechniek op scholen en redacties van kranten, tijdschriften en radio/televisieprogramma’s.

Naast zijn journalistieke werk leidt Van der Linden debatten en congressen. Sinds kort organiseert hij zelf ook bijeenkomsten over maatschappelijke vraagstukken. Onlangs kruisten bijvoorbeeld neuroloog Dick Swaab en filosoof Daniel Dennett onder zijn leiding de degens over de vraag of de vrije wil bestaat.


programma 20e Multatuli -lezing

Het programma van de twintigste Multatuli-lezing luidde:

13.45 – 14.30 uur inloop en ontvangst Kasteel van Breda
14.30 uur opening door Nico Geerts, Commandant Nederlandse Defensie Academie en voorzitter Stichting Multatuli Lezing Nederland
14.35 uur Paul Depla, burgemeester van Breda
14.40 uur Alex Brenninkmeijer – Nationale oplossingen voor globale problemen?
15.10 uur intermezzo
15.15 uur Marike Stellinga – Groot geld en democratie: wij zijn de baas
15.45 uur pauze (in de Grote Zaal)
 16.30 uur panelgesprek met Alex Brenninkmeijer, Marike Stellinga, Marleen Janssen Groesbeek en Eric Smit
17.10 uur Afsluiting door Nico Geerts
17.15 – 18.30 uur Borrel

Presentatie: Frénk van der Linden

Over Multatuli

multatuli-etsDe naam Multatuli, pseudoniem voor Eduard Douwes Dekker, is zowel in Nederland als in Vlaanderen een begrip. Zijn faam is niet alleen verbonden aan zijn literaire kwaliteiten die onder meer naar voren komen in zijn beroemdste werk ‘Max Havelaar’, maar vooral aan zijn markante persoonlijkheid en maatschappelijke stellingname.

Hoe voor de hand liggend was het dat een ambtenaar in koloniale dienst zich onttrok aan wat overal ter wereld ambtenaren in koloniale dienst deden: de politieke en economische belangen van het moederland behartigen? In zijn ‘Max Havelaar’ houdt Multatuli een pleidooi vóór mensenrechten en tégen onderdrukking en uitbuiting door de bestuurder, of dat nu een inlands hoofd of een Nederlandse bewindvoerder was.

Zijn literaire kwaliteiten en scherpe pen stelden hem in staat uitdrukking te geven aan zijn opvattingen. Dat werd hem niet in dank afgenomen. In Nederlands-Indië ervoer hij aan den lijve de ‘bedreiging’ die uitging van de confrontatie van twee volstrekt verschillende culturen. Zijn persoonlijke inzet en de consequenties daarvan rechtvaardigen de naam ‘Multatuli-lezing’ ten volle.